Wałęsa jako prezydent Polski – kadencja i lata urzędowania

Lech Wałęsa pełnił urząd prezydenta Polski w latach 1990–1995, w okresie intensywnych przemian politycznych i gospodarczych. Jego kadencja przypadła na czas budowania demokratycznych instytucji po upadku komunizmu oraz określania nowej pozycji kraju w Europie. W artykule przyglądamy się najważniejszym wydarzeniom z lat jego urzędowania, wyzwaniom, przed którymi stanął, oraz wpływowi, jaki wywarł na kształt polskiej prezydentury.

Lech Wałęsa objął urząd prezydenta, gdy Polska odchodziła od komunizmu i tworzyła nowe instytucje. W 1989 roku Zgromadzenie Narodowe obsadziło przywrócony urząd, lecz już rok później wprowadzono wybory powszechne. Kandydat musiał mieć co najmniej 35 lat i zebrać 100 tysięcy podpisów.

W wyborach w 1990 roku wystartowało sześciu kandydatów. W pierwszej turze, 25 listopada, Wałęsa zdobył 39,96 proc. głosów (6 569 889), a biznesmen Stanisław Tymiński — 23,1 proc. Urzędujący premier Tadeusz Mazowiecki uzyskał 18,08 proc. i po porażce złożył dymisję gabinetu. Wałęsa wygrał drugą turę 9 grudnia, zdobywając 74,25 proc. głosów (10 622 696); Tymiński otrzymał 3 683 098. Frekwencja wyniosła 60,6 proc. w pierwszej i 53,39 proc. w drugiej turze.

22 grudnia 1990 roku Wałęsa złożył przysięgę przed Zgromadzeniem Narodowym jako pierwszy prezydent III Rzeczypospolitej wybrany w wyborach powszechnych. Tego samego dnia na Zamku Królewskim odebrał od Ryszarda Kaczorowskiego, ostatniego prezydenta RP na uchodźstwie, insygnia władzy II Rzeczypospolitej. Gest ten podkreślił ciągłość państwową i znaczenie polskiej emigracji politycznej. Jako autorka widzę w tej uroczystości nie tylko zmianę prezydenta, lecz także symbol odzyskanej ciągłości państwa.

Pięć lat próby dla młodej demokracji

Wałęsa sprawował urząd do 22 grudnia 1995 roku. W tym czasie Polska tworzyła demokratyczne reguły, przebudowywała gospodarkę i określała relacje między prezydentem, rządem a parlamentem. Prezydent odgrywał istotną rolę w sprawach bezpieczeństwa wewnętrznego i zewnętrznego, a transformacja wymagała decyzji podejmowanych w warunkach niepewności. Spory polityczne stały się częścią codziennego życia państwa.

Wałęsa rozpoczął kadencję jako przywódca „Solidarności” i symbol oporu wobec komunizmu, lecz jako prezydent musiał mierzyć się z innymi zadaniami i oczekiwaniami różnych środowisk. W 1995 roku ubiegał się o reelekcję, ale przegrał drugą turę z Aleksandrem Kwaśniewskim. Urząd przekazał następcy 22 grudnia, dokładnie pięć lat po zaprzysiężeniu.

Wybory prezydenckie w 1990 roku i zwycięstwo Wałęsy

Pierwsze powszechne wybory prezydenckie w odradzającej się Polsce sprawdziły młodą demokrację. Jeśli szukasz podobnych treści to sprawdź, jak głosować w wyborach europejskich. O urząd ubiegało się sześciu kandydatów, a każdy musiał zebrać 100 tys. podpisów. Lech Wałęsa zmierzył się z premierem Tadeuszem Mazowieckim, działaczem ludowym Romanem Bartoszczem, liderem KPN Leszkiem Moczulskim, Włodzimierzem Cimoszewiczem i biznesmenem Stanisławem Tymińskim, który przyjechał z Kanady.

Wyborcy głosowali w dwóch turach: 25 listopada i 9 grudnia. W pierwszej Wałęsa zdobył 39,96 proc. głosów, Tymiński — 23,1 proc., a Mazowiecki — 18,08 proc. Wynik Tymińskiego zaskoczył obserwatorów. Kandydat bez silnego zaplecza politycznego przyciągał wyborców wizerunkiem człowieka sukcesu, sprawną kampanią telewizyjną i obietnicami poprawy sytuacji gospodarczej. Rozgłos przyniosła mu także czarna teczka, w której rzekomo trzymał materiały kompromitujące Wałęsę.

W pierwszej turze zagłosowało 60,6 proc. uprawnionych, czyli około 16,7 mln osób. Porażka Mazowieckiego zaskoczyła i skłoniła go do zgłoszenia dymisji rządu 27 listopada. Do drugiej tury przeszli Wałęsa i Tymiński: dawny przywódca „Solidarności” oraz polityczny outsider, który szybko zdobył poparcie milionów wyborców.

Wyraźny mandat i symboliczny gest, który zamknął epokę

W drugiej turze Wałęsa uzyskał 74,25 proc. głosów, a Tymiński — 25,75 proc. Frekwencja wyniosła 53,39 proc., a wyborcy oddali ponad 344 tys. nieważnych głosów. Wałęsa zdobył wyraźny mandat, jednak poparcie dla Tymińskiego pokazało, że część społeczeństwa szukała nowych rozwiązań i nie ufała dotychczasowym elitom. Jako kobieta widzę w tej kampanii nie tylko pojedynek kandydatów, lecz także odbicie nadziei i niepokojów całego kraju.

22 grudnia Wałęsa złożył przysięgę przed Zgromadzeniem Narodowym. Tego samego dnia na Zamku Królewskim Ryszard Kaczorowski, ostatni prezydent RP na uchodźstwie, przekazał mu insygnia władzy II Rzeczypospolitej. Gest ten symbolicznie otworzył nowy rozdział polskiej historii.

Zaprzysiężenie i przekazanie insygniów II Rzeczypospolitej

Rola Okrągłego Stołu w przywróceniu urzędu prezydenta

Okrągły Stół zapoczątkował przywracanie urzędu prezydenta, ale nie od razu wprowadził wybory powszechne. Uczestnicy rozmów uzgodnili, że głowę państwa wybierze Zgromadzenie Narodowe — połączone izby Sejmu i Senatu. Prezydent miał między innymi odpowiadać za bezpieczeństwo zewnętrzne i wewnętrzne, a urząd miał ułatwić kontrolowane przejście do nowego porządku politycznego. A skoro już tu jesteś, sprawdź, jak długo prezydentem był Gabriel Narutowicz.

19 lipca 1989 roku urząd objął Wojciech Jaruzelski, pierwszy i jedyny prezydent PRL. Za jego kandydaturą zagłosowało 270 osób, przeciw — 233, a 34 wstrzymały się od głosu. Choć kadencja miała trwać sześć lat, szybko przybywało zwolenników wyboru prezydenta przez obywateli, a nie sam parlament.

Jesienią 1990 roku skrócono kadencję Jaruzelskiego, a 27 września zmieniono konstytucję, wprowadzając wybory bezpośrednie, równe, tajne i powszechne. Kandydaci musieli zebrać po 100 tysięcy podpisów; jeśli w pierwszej turze nikt nie uzyskał ponad połowy głosów, do drugiej przechodziło dwoje najlepszych. Skoro o tym mowa to sprawdź, ile głosów potrzeba do zdobycia mandatu w wyborach parlamentarnych 2026. Zarejestrowano sześciu kandydatów: Lecha Wałęsę, Tadeusza Mazowieckiego, Romana Bartoszcze, Leszka Moczulskiego, Włodzimierza Cimoszewicza i Stanisława Tymińskiego. W mojej ocenie ta zmiana sprawiła, że urząd stał się sprawą wyborców, a nie tylko elementem politycznego układu.

Od wyborczej niespodzianki do symbolicznego końca Polski Ludowej

Pierwsza tura odbyła się 25 listopada 1990 roku. Wałęsa zdobył 39,96 proc. głosów, a Tymiński — 23,1 proc. Do drugiej tury niespodziewanie przeszedł biznesmen z Kanady, nie premier Mazowiecki, który uzyskał 18,08 proc. i po porażce złożył dymisję gabinetu. Tymiński prowadził kampanię opartą na dopracowanych wystąpieniach telewizyjnych i obietnicach gospodarczych; rozgłos przyniosła mu też czarna teczka, w której — jak twierdził — znajdowały się kompromitujące materiały o Wałęsie.

9 grudnia Wałęsa wygrał drugą turę, zdobywając 74,25 proc. głosów wobec 25,75 proc. Tymińskiego. 22 grudnia złożył przysięgę przed Zgromadzeniem Narodowym, a następnie na Zamku Królewskim odebrał od Ryszarda Kaczorowskiego insygnia prezydenckie II Rzeczypospolitej. Ceremonia połączyła nową władzę z przedwojenną tradycją i symbolicznie zakończyła epokę Polski Ludowej. Okrągły Stół przywrócił urząd, a wybory nadały mu demokratyczną legitymację.