Brexit był jednym z najważniejszych wydarzeń w najnowszej historii Europy, a jego skutki odczuwają zarówno mieszkańcy Wielkiej Brytanii, jak i pozostałych państw Unii Europejskiej. Kiedy dokładnie Wielka Brytania opuściła wspólnotę i co zmieniło się po tej decyzji? W artykule wyjaśniam, jak przebiegał proces brexitu, przypominam jego kluczowe daty i przedstawiam najważniejsze konsekwencje wystąpienia z UE.
- Wielka Brytania formalnie opuściła UE 31 stycznia 2020 roku.
- Okres przejściowy trwał do 31 grudnia 2020 roku.
- Nowe zasady handlu i współpracy obowiązują od 1 stycznia 2021 roku.
- Brexit przyniósł firmom więcej kontroli, formalności i kosztów.
- Ograniczenie swobody przepływu osób utrudniło rekrutację pracowników.
- Skutki gospodarcze i społeczne nadal wpływają na Wielką Brytanię.
Wielka Brytania wystąpiła z Unii Europejskiej 31 stycznia 2020 roku o godz. 23.00 czasu londyńskiego, czyli o północy czasu środkowoeuropejskiego. Zakończyła tym samym 47 lat i miesiąc członkostwa, które rozpoczęło się 1 stycznia 1973 roku. Był to pierwszy przypadek wystąpienia państwa z UE.
Decyzję poprzedziło referendum z 23 czerwca 2016 roku. Wzięło w nim udział 72,2% uprawnionych, a za wyjściem zagłosowało 51,89% głosujących, czyli około 17,4 miliona osób. Choć wynik formalnie nie wiązał rządu, rozpoczął ponad trzyipółletni proces polityczny.
Premier Theresa May uruchomiła formalną procedurę 29 marca 2017 roku, wysyłając Donaldowi Tuskowi, przewodniczącemu Rady Europejskiej, notyfikację na podstawie artykułu 50 traktatu lizbońskiego. Termin wyjścia, początkowo wyznaczony na 29 marca 2019 roku, kilkakrotnie przesuwano: najpierw na 12 kwietnia, potem na 31 października 2019 roku, a ostatecznie na 31 stycznia 2020 roku. Brytyjski parlament zatwierdził umowę o wystąpieniu, Parlament Europejski wyraził zgodę 29 stycznia, a Rada UE przyjęła decyzję dzień później.
Formalne rozstanie nie oznaczało natychmiastowych zmian
Od 1 lutego 2020 roku UE liczyła 27 państw, a Wielka Brytania weszła w okres przejściowy do 31 grudnia. W tym czasie nadal należała do jednolitego rynku i unii celnej, stosowała większość unijnych przepisów oraz wpłacała składki do budżetu. Nie miała jednak przedstawicieli w instytucjach UE ani wpływu na podejmowane tam decyzje, dlatego wiele codziennych zasad dla mieszkańców i firm pozostało bez zmian.
Datę brexitu można więc rozumieć dwojako: formalne wystąpienie nastąpiło 31 stycznia 2020 roku o godz. 23.00 czasu brytyjskiego, natomiast okres przejściowy i dotychczasowe zasady współpracy zakończyły się 31 grudnia. To rozróżnienie wyjaśnia, dlaczego w różnych źródłach pojawiają się dwie daty.
| Data / okres | Wydarzenie lub skutek | Dane |
|---|---|---|
| 23.06.2016 | Referendum brexitowe | 51,89% za wyjściem; frekwencja 72,2% |
| 29.03.2017 | Uruchomienie art. 50 Traktatu UE | Rozpoczęcie formalnego procesu |
| 31.01.2020, 23:00 GMT | Wielka Brytania opuszcza UE | UE: 28 → 27 państw |
| 01.02–31.12.2020 | Okres przejściowy | 11 miesięcy; wspólny rynek i unia celna bez zasadniczych zmian |
| Od 01.01.2021 | Nowe relacje handlowe | Kontrole i formalności celne; umowa o handlu i współpracy |
| Handel UE–UK | Wzrost barier dla firm | Dodatkowe deklaracje, kontrole i wymogi regulacyjne |
| Rynek pracy | Zmiana zasad migracji | Koniec swobodnego przepływu osób |
| Społeczeństwo | Utrzymujące się podziały | Wynik referendum: 51,89% za brexitem |
Od referendum do brexitu: najważniejsze etapy wyjścia z UE
Brexit obejmował referendum, negocjacje warunków wyjścia Wielkiej Brytanii z UE oraz okres przejściowy.
- Zapowiedź referendum i kampania polityczna. W 2013 roku premier David Cameron zapowiedział referendum w sprawie członkostwa, a po zwycięstwie konserwatystów w wyborach w 2015 roku rząd zobowiązał się je przeprowadzić. Kampania koncentrowała się m.in. na suwerenności, regulacjach unijnych i swobodzie przepływu osób.
- Referendum z 23 czerwca 2016 roku. Przy frekwencji 72,2 proc. za wyjściem z UE zagłosowało 51,89 proc. uczestników. Choć wynik nie wiązał prawnie rządu, wyznaczył kierunek dalszych działań i rozpoczął spory o warunki brexitu.
- Uruchomienie procedury wystąpienia. Po orzeczeniu Sądu Najwyższego z 24 stycznia 2017 roku rząd musiał uzyskać zgodę parlamentu. Następnie, 29 marca 2017 roku, Theresa May zawiadomiła Radę Europejską o zamiarze wystąpienia. Tym samym uruchomiła procedurę z artykułu 50 Traktatu o Unii Europejskiej i rozpoczęła negocjacje.
- Negocjowanie warunków rozstania. Rozmowy utrudniały kwestie praw obywateli, rozliczeń finansowych i granicy między Irlandią a Irlandią Północną. Proponowany mechanizm „backstop” miał zapobiec kontrolom na tej granicy, lecz sprzeciwiali mu się niektórzy brytyjscy parlamentarzyści i północnoirlandzcy unioniści.
- Odrzucanie umowy i przesuwanie terminu. Izba Gmin kilkakrotnie odrzuciła umowę wynegocjowaną przez May, a parlament sprzeciwił się wyjściu bez porozumienia. Wobec braku zgody na konkretne rozwiązanie termin brexitu przesunięto z marca 2019 roku na kwiecień, potem na październik 2019 i styczeń 2020 roku. Po objęciu urzędu przez Borisa Johnsona uzgodniono zmienioną umowę. Z kolei przedterminowe wybory w grudniu 2019 roku zapewniły konserwatystom większość potrzebną do jej przyjęcia.
- Ratyfikacja umowy o wystąpieniu. Umowę zatwierdził brytyjski parlament, a następnie królowa Elżbieta II. 29 stycznia 2020 roku zgodę wyraził Parlament Europejski, zaś dzień później Rada UE przyjęła decyzję o jej zawarciu. Porozumienie regulowało m.in. prawa obywateli, rozliczenia finansowe i zasady dotyczące Irlandii Północnej.
- Formalne wyjście i okres przejściowy. Wielka Brytania wystąpiła z UE 31 stycznia 2020 roku o godz. 23 czasu londyńskiego, czyli o północy czasu środkowoeuropejskiego. Do końca roku trwał okres przejściowy: kraj nie uczestniczył już w unijnych instytucjach ani nie wpływał na ich decyzje, ale nadal stosował większość unijnych reguł, należał do jednolitego rynku i unii celnej oraz wpłacał składki. Równolegle negocjowano przyszłe relacje handlowe; nowe zasady współpracy weszły w życie 1 stycznia 2021 roku.
Jak okres przejściowy zmienił relacje Wielkiej Brytanii z Unią Europejską?
Okres przejściowy trwał od 1 lutego do 31 grudnia 2020 roku. Wielka Brytania opuściła unijne instytucje, straciła europosłów i przestała współdecydować o unijnych przepisach, ale przez 11 miesięcy pozostała w jednolitym rynku i unii celnej. Dzięki temu na co dzień nadal obowiązywały wspólne zasady.
Mieszkańcy i firmy wciąż korzystali ze swobody podróżowania, pracy i nauki, a także z dotychczasowych reguł przewozu towarów, VAT-u, akcyzy i transportu. Nie było ceł, Wielka Brytania wpłacała składki do unijnego budżetu i stosowała unijne prawo, choć nie mogła już wpływać na jego kształt. Polacy przybywający na Wyspy zachowali dotychczasowe prawa; ci, którzy chcieli zostać na dłużej, musieli do końca czerwca 2021 roku złożyć wniosek o status osiedlonego lub tymczasowo osiedlonego. Okres przejściowy łagodził skutki rozstania, zanim pojawiły się nowe granice i procedury.
Firmy stanęły przed nowymi kontrolami i kosztami
W tym czasie strony negocjowały zasady przyszłej współpracy: handel towarami i usługami, cła, wymianę danych wykorzystywanych do ścigania przestępstw oraz współpracę w transporcie i finansach. Rozmowy nie przyniosły szybkiego przełomu, a Londyn odmówił przedłużenia okresu przejściowego. Bruksela podkreślała natomiast, że dostęp do wspólnego rynku wymaga przestrzegania wspólnych zasad, w tym ograniczeń pomocy państwa dla firm.
Gdy okres przejściowy dobiegł końca, skończyło się też praktyczne podobieństwo do członkostwa. Od 1 stycznia 2021 roku handel podlegał nowym ustaleniom, dlatego firmy musiały przygotować się na dodatkowe formalności, kontrole i koszty. Brexit przebiegał więc w dwóch etapach: najpierw Wielka Brytania opuściła Unię, a potem zmieniły się codzienne zasady współpracy. W efekcie relacje stały się bardziej niezależne, ale też bardziej skomplikowane — zwłaszcza dla przedsiębiorców i obywateli przyzwyczajonych do wspólnych europejskich przepisów.
Gospodarcze i społeczne skutki brexitu dla Brytyjczyków
Brexit miał dać Brytyjczykom większą kontrolę nad prawem, granicami i pieniędzmi, ale przyniósł też nowe koszty i komplikacje. W referendum z czerwca 2016 roku za wyjściem z UE zagłosowało 51,89% uczestników, a frekwencja wyniosła 72,2%. Wielka Brytania opuściła Unię 31 stycznia 2020 roku; po zakończeniu okresu przejściowego, 1 stycznia 2021 roku, weszły w życie nowe zasady współpracy. Najbardziej odczuwalne okazały się ich codzienne konsekwencje: droższy import, więcej dokumentów i dłuższe procedury dla firm.
Handel z UE utrudniają kontrole, formalności celne i dodatkowe wymogi sanitarne. Według przywoływanych analiz wymiana handlowa zmniejszyła się o około 20%, a eksport brytyjskiej żywności do Wspólnoty spadł w 2022 roku o ponad 15%, a rok później o przeszło 5%. Szczególnie ucierpiały rybołówstwo i motoryzacja. Niektóre szacunki wskazują ponadto, że gospodarka Wielkiej Brytanii mogła stracić równowartość 5–6% PKB w porównaniu ze scenariuszem pozostania w UE. Po referendum funt osłabił się o około 10% wobec głównych walut, podnosząc ceny importowanych towarów i obciążając domowe budżety.
Braki kadrowe, droższe zakupy i narastające podziały — skutki, które wciąż odczuwa społeczeństwo
Ograniczenie swobodnego przepływu osób utrudniło rekrutację, zwłaszcza w rolnictwie, hotelarstwie i budownictwie. Przytaczane dane wskazywały na około 1,5 mln bezrobotnych i ponad milion wakatów. Ten rozdźwięk sugerował, że brakowało pracowników o konkretnych kwalifikacjach, choć część mieszkańców szukała zatrudnienia. W usługach i sklepach pojawiły się opóźnienia dostaw, wyższe ceny i trudniejszy dostęp do fachowców. Pandemia oraz kryzys energetyczny po rosyjskiej agresji na Ukrainę pogłębiły problemy, dlatego nie wszystkie można przypisać brexitowi; nowe bariery handlowe zwiększyły jednak ich skalę.
Do najważniejszych konsekwencji odczuwanych przez mieszkańców i firmy należą:
- trudniejsza rekrutacja pracowników, szczególnie w rolnictwie, hotelarstwie i budownictwie;
- opóźnienia dostaw, wyższe ceny i utrudniony dostęp do fachowców;
- napięcia polityczne i społeczne w Szkocji oraz Irlandii Północnej.
Brexit pogłębił też podziały w społeczeństwie i napięcia między częściami Zjednoczonego Królestwa. W Szkocji, gdzie wielu wyborców popierało pozostanie w UE, ponownie pojawiły się żądania referendum niepodległościowego. Z kolei szczególny status Irlandii Północnej wzbudzał obawy o jedność kraju i utrzymanie otwartej granicy z Republiką Irlandii. Z czasem sondaże zaczęły wskazywać, że ponad 60% badanych chciałoby ponownego członkostwa w Unii, choć wyniki różnią się zależnie od wieku, regionu i poglądów politycznych. Brexit nie zakończył się więc prostym rozstaniem: jego gospodarcze i społeczne skutki nadal wpływają na pracę, ceny oraz debatę o przyszłości kraju.
Brexit zmienił codzienne funkcjonowanie firm i mieszkańców, a jego skutki nadal są przedmiotem sporów. Przyszłość relacji Wielkiej Brytanii z Unią będzie zależeć od decyzji politycznych i oczekiwań społeczeństwa.
Ciekawostka: Brexit nie zakończył swobodnego przepływu towarów między Irlandią Północną a Republiką Irlandii — utrzymanie otwartej granicy wymagało wprowadzenia odrębnych zasad dla handlu z pozostałą częścią Wielkiej Brytanii.
Źródła:
- https://pl.wikipedia.org/wiki/Brexit
- https://www.walutomat.pl/poradnik/skutki-brexitu-czyli-mija-4-lata-od-kiedy-wielka-brytania-wyszla-z-ue/
- https://brexit.gov.pl/2020/02/01/wielka-brytania-opusci-ue-31-stycznia-2020-roku/
- https://dzieje.pl/aktualnosci/wielka-brytania-opuscila-unie-europejska
- https://www.gov.pl/web/finanse/brexit-1-lutego-rozpoczyna-sie-okres-przejsciowy-miedzy-wielka-brytania-a-ue
- https://wiadomosci.onet.pl/swiat/brexit-wielka-brytania-opuscila-unie-europejska/05j2fgw
