W drugiej połowie XVIII wieku Rzeczpospolita zmagała się z głębokim kryzysem. Osłabiały ją niesprawna władza, liberum veto, spory magnatów oraz rosnąca ingerencja sąsiadów. Po I rozbiorze w 1772 roku państwo utraciło znaczne terytoria, a groźba kolejnych podziałów stawała się coraz bardziej realna. Gdy w 1787 roku Rosja zaangażowała się w wojnę z Imperium Osmańskim, pojawiła się krótka szansa na reformy. Dlatego Sejm Czteroletni, obradujący w latach 1788–1792, podjął próbę wzmocnienia kraju i jego armii.
Najważniejszym efektem tych działań była Ustawa Rządowa, którą uchwalono 3 maja 1791 roku na Zamku Królewskim w Warszawie. Dokument składał się z 11 artykułów i wprowadzał monarchię konstytucyjną, podział władz oraz głosowanie większościowe w miejsce liberum veto. Ponadto tron miał stać się dziedziczny, a stała armia docelowo liczyć 100 tysięcy żołnierzy. Nad ustawą pracowali między innymi Stanisław August Poniatowski, Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj, Stanisław Małachowski i Scipione Piattoli. Reformy objęły także mieszczan: ustawa z 18 kwietnia 1791 roku przyznała mieszkańcom miast królewskich nowe prawa, w tym możliwość nabywania ziemi i obejmowania urzędów.
Krótka walka o reformy zakończyła się zniknięciem państwa z mapy
Nowy ustrój miał uporządkować państwo, lecz Katarzyna II i wielu przeciwników reform widziało w nim zagrożenie dla swoich wpływów. 18 maja 1792 roku wojska rosyjskie wkroczyły do Rzeczypospolitej, wspierając konfederację targowicką, którą utworzyli magnaci przeciwni Konstytucji. Polacy mogli wystawić około 37 tysięcy żołnierzy, podczas gdy rosyjska armia liczyła około 97 tysięcy. Mimo kilku zwycięstw, między innymi pod Racławicami, król 24 lipca 1792 roku przystąpił do Targowicy, przez co Konstytucja przestała w praktyce działać. W 1793 roku nastąpił II rozbiór: Rosja zagarnęła około 250 tysięcy km², a Prusy — około 58 tysięcy.
Upadek ustawy nie zakończył jednak prób ratowania państwa. 24 marca 1794 roku Tadeusz Kościuszko ogłosił w Krakowie powstanie, a 7 maja wydał uniwersał połaniecki, który ograniczał poddaństwo chłopów i zachęcał ich do walki. Rosja, Prusy i Austria stłumiły insurekcję, a III rozbiór z 1795 roku wymazał Rzeczpospolitą z mapy. Konstytucja obowiązywała krótko, ale pokazała, że nawet w obliczu kryzysu można próbować naprawiać państwo poprzez reformy i polityczny kompromis, zamiast godzić się na jego bezwład.
| Obszar | Liczby i daty | Najważniejsze szczegóły | Cel lub skutek |
|---|---|---|---|
| Kryzys państwa | 1772; 1788–1792 | I rozbiór przeprowadzony przez Rosję, Prusy i Austrię uszczuplił terytorium Rzeczypospolitej. Sejm Czteroletni, zwany też Wielkim, obradował od 6 października 1788 r. do 29 maja 1792 r. | Naprawa ustroju i wzmocnienie państwa miały ograniczyć anarchię polityczną oraz zwiększyć zdolność Rzeczypospolitej do obrony suwerenności. |
| Uchwalenie ustawy | 3 maja 1791 r.; 11 artykułów | Ustawę Rządową przyjęto na Zamku Królewskim w Warszawie. Pierwotnie projekt miał być przedstawiony 5 maja, lecz termin przyspieszono o 2 dni. Dokument formalnie wpisano do akt grodzkich Warszawy 5 maja 1791 r. | Ustawa miała uporządkować zasady działania państwa i zastąpić część nieskutecznych rozwiązań ustrojowych trwałymi instytucjami. |
| Autorzy i współtwórcy | Co najmniej 5 kluczowych osób | W pracach uczestniczyli Stanisław August Poniatowski, Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj, Stanisław Małachowski i Scipione Piattoli. Kołłątaj opracował ostateczną polską redakcję tekstu. | Współpraca króla i reformatorów miała połączyć monarchiczny program wzmocnienia egzekutywy z postulatami reformatorów sejmowych. |
| Podział władz | 3 władze | Władzę ustawodawczą powierzono Sejmowi, wykonawczą królowi i Straży Praw, a sądowniczą sądom i trybunałom. | Rozdzielenie kompetencji miało ograniczyć chaos w rządzeniu i zapewnić sprawniejsze, bardziej przewidywalne działanie państwa. |
| Sejm i głosowanie | Kadencja: 2 lata; zwyczajne zgromadzenia co 2 lata; Sejm Konstytucyjny co 25 lat | Zniesiono liberum veto oraz wiążące instrukcje poselskie. Decyzje miały zapadać większością głosów; utrzymano dwuizbowy parlament z Izbą Poselską i Senatem. | Reformy miały zapobiegać zrywaniu obrad przez pojedynczych posłów i umożliwić uchwalanie ustaw oraz podatków. |
| Skład parlamentu | 204 posłów; 24 plenipotentów miast; 132 członków Senatu | Izba Poselska obejmowała 204 posłów szlacheckich oraz 24 przedstawicieli miast królewskich. Senat tworzyli m.in. biskupi, wojewodowie, kasztelanowie i ministrowie. | Włączenie przedstawicieli miast do prac parlamentarnych poszerzało udział mieszczaństwa w życiu publicznym, choć ich głos miał ograniczony charakter. |
| Władza wykonawcza | 1 król; 5 ministrów w Straży Praw | Straży Praw przewodniczył król. W jej skład wchodzili ministrowie policji, pieczęci, spraw zagranicznych, wojny i skarbu; ministrowie odpowiadali przed Sejmem. | Stały organ wykonawczy miał zastąpić doraźne i rozproszone rządzenie skutecznym centrum administracji. |
| Koniec wolnej elekcji | 1 tron dziedziczny; planowana dynastia Wettynów | Wolną elekcję zastąpiono dziedziczeniem tronu. Po śmierci Stanisława Augusta koronę przewidywano dla Fryderyka Augusta z dynastii saskiej. | Sukcesja miała ograniczyć ingerencję obcych mocarstw w wybór monarchy i zmniejszyć ryzyko bezkrólewia oraz walki o tron. |
| Ograniczenie mechanizmów destabilizujących | Co najmniej 4 rozwiązania ustrojowe zniesiono lub ograniczono | Zniesiono liberum veto i konfederacje sejmowe oraz ograniczono wpływ sejmików i instrukcji poselskich. Prawo o sejmikach z 24 marca 1791 r. odebrało prawa polityczne szlachcie nieposiadającej ziemi. | Zmiany miały utrudnić zrywanie sejmów, korupcję polityczną i blokowanie reform przez zewnętrzne lub magnackie wpływy. |
| Miasta i mieszczanie | 18 kwietnia 1791 r.; 24 przedstawicieli miast | Prawo o miastach królewskich przyznało mieszczanom m.in. ochronę osobistą, możliwość nabywania ziemi, dostęp do urzędów i stopni oficerskich oraz drogę do nobilitacji. Akt włączono do systemu reform konstytucyjnych. | Wzmocnienie miast i ich mieszkańców miało poszerzyć społeczną podstawę państwa oraz pobudzić aktywność gospodarczą. |
| Chłopi | 1 artykuł konstytucji poświęcony chłopom | Chłopów wzięto pod opiekę prawa i rządu; potwierdzono znaczenie umów zawieranych przez nich z właścicielami ziem. Nie zniesiono jednak poddaństwa. | Był to ograniczony krok w stronę ochrony ludności wiejskiej, bez zasadniczej zmiany jej położenia społecznego. |
| Armia i finanse | Planowana armia: do 100 tys. żołnierzy; podatek: 10% od szlachty i 20% od duchowieństwa | Ustawa wskazywała potrzebę utrzymywania narodowej siły zbrojnej i stałych dochodów państwa. Planowana liczebność armii nie została w pełni osiągnięta. | Stałe finansowanie i większe wojsko miały poprawić obronność oraz uniezależnić państwo od doraźnych decyzji podatkowych. |
| Opór magnacki | 14 lutego 1792 r.; 18 maja 1792 r. | Sejmiki rozpoczęły obrady w lutym 1792 r.; część z nich zaprzysięgła lub poparła ustawę. 18 maja poseł rosyjski przekazał deklarację uzasadniającą interwencję, a wojska rosyjskie wkroczyły do Rzeczypospolitej. | Przeciwnicy reform, obawiający się utraty przywilejów i wpływów, uzyskali wsparcie Rosji. |
| Konfederacja targowicka | 1792 r.; ponad 20 tys. konfederatów i ok. 97 tys. żołnierzy rosyjskich według przytoczonych danych | Magnaci przeciwni reformom zawiązali konfederację targowicką i wezwali Rosję do interwencji. Wojna polsko-rosyjska trwała od maja do lipca 1792 r. | Interwencja zbrojna doprowadziła do porażki obozu reform i przekreśliła możliwość utrzymania nowego ustroju. |
| Utrata mocy i uchylenie | 24 lipca 1792 r.; 23 listopada 1793 r. | 24 lipca 1792 r. Stanisław August przystąpił do konfederacji targowickiej; konstytucja przestała w praktyce działać po nieco ponad 14 miesiącach. Sejm grodzieński uchylił ją formalnie 23 listopada 1793 r. | Reformy obalono, a Sejm Czteroletni uznano za niebyły. |
| Kolejne rozbiory | II rozbiór: 1793 r.; III rozbiór: 1795 r. | Po II rozbiorze terytorium Rzeczypospolitej znacznie się zmniejszyło. Klęska insurekcji kościuszkowskiej w 1794 r. poprzedziła III rozbiór i likwidację państwa. | Upadek reform nie uratował Rzeczypospolitej przed utratą niepodległości. |
| Znaczenie symboliczne | Od XIX wieku; święto państwowe przywrócono w 1919 r. i ponownie w 1990 r. | Konstytucja stała się znakiem dążeń do naprawy państwa i odzyskania niepodległości. Jej rocznicę obchodzono jako ważny element pamięci narodowej. | Mimo krótkiego obowiązywania ustawa utrwaliła wzorzec reformy ustrojowej i symbol wspólnoty politycznej. |
Ustrojowe zmiany miały wzmocnić władzę i usprawnić rządy
Zmiany ustrojowe miały przede wszystkim wyprowadzić Rzeczpospolitą z politycznego chaosu i zapewnić jej sprawniejszy, bardziej przewidywalny rząd. Podczas obrad Sejmu Wielkiego przygotowano Ustawę Rządową. Jej głównymi twórcami byli Stanisław August Poniatowski, Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj i Stanisław Małachowski, a w pracach uczestniczył także włoski sekretarz królewski Scipione Piattoli. Projekt porządkował zasady działania państwa, nie zaś wywracał je do góry nogami.
Najważniejsza zmiana ograniczała liberum veto i zastępowała jednomyślność głosowaniem większościowym. Posłowie mieli reprezentować cały naród, a nie podlegać bezwzględnie instrukcjom sejmików. Ustawa przewidywała regularne obrady Sejmu co dwa lata, a także możliwość zwołania go w razie potrzeby. Co 25 lat miał natomiast zbierać się Sejm Konstytucyjny, by rozważyć poprawki. Ponadto zastąpiono wolną elekcję dziedzicznością tronu, licząc na spokojniejsze następstwo władzy i mniejszą podatność na zagraniczne naciski.
Reformy, które miały wyrwać państwo z politycznego paraliżu
Władzę wykonawczą miał sprawować król wraz ze Strażą Praw, czyli centralną radą pięciu ministrów odpowiedzialnych za policję, sprawy wewnętrzne i zagraniczne, wojsko oraz skarb. Ministrowie odpowiadali przed Sejmem, a królewskie akty wymagały ich kontrasygnaty. Ustrój rozdzielał władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą, zaś dwuizbowy parlament tworzyli posłowie i senatorowie. W Sejmie zasiadało 204 posłów szlacheckich oraz 24 przedstawicieli miast, co otwierało mieszczanom drogę do udziału w życiu publicznym.
Najważniejsze rozwiązania przewidziane przez Ustawę Rządową obejmowały:
- ograniczenie liberum veto i wprowadzenie głosowania większościowego;
- ustanowienie dziedziczności tronu zamiast wolnej elekcji;
- powierzenie władzy wykonawczej królowi i Straży Praw;
- poszerzenie praw mieszczan oraz objęcie chłopów opieką prawa i rządu;
- plan zwiększenia armii do 100 tysięcy żołnierzy i wprowadzenia stałych podatków.
Reformy objęły także miasta, wojsko i finanse. Mieszczanie zyskali między innymi prawo nabywania ziemi i obejmowania urzędów, natomiast chłopów oddano pod opiekę prawa i rządu, choć nie zniesiono ich poddaństwa. Ponadto planowano zwiększyć armię do 100 tysięcy żołnierzy i wprowadzić stałe podatki. Ustawa miała wzmocnić państwo bez krwawej rewolucji, lecz rosyjska interwencja i konfederacja targowicka przerwały jej działanie. Mimo krótkiego obowiązywania widzę w niej śmiałą próbę zastąpienia politycznego paraliżu stabilniejszymi rządami.
Interwencja Rosji i konfederacja targowicka obaliły reformy
Sejm Czteroletni uchwalił konstytucję, by wzmocnić Rzeczpospolitą i uporządkować jej ustrój. Dokument ograniczał liberum veto, wprowadzał głosowanie większościowe, dziedziczny tron i stały rząd — Straż Praw. Ponadto ustanawiał trójpodział władzy, rozszerzał prawa mieszczan, a chłopów oddawał pod opiekę prawa. Nad jego kształtem pracowali między innymi Stanisław August Poniatowski, Ignacy Potocki i Hugo Kołłątaj, natomiast tekst redagował Scipione Piattoli. Część magnatów sprzeciwiała się zmianom, ponieważ groziły utratą dawnych wpływów i przywilejów.
Wśród przeciwników reform znaleźli się Szczęsny Potocki, Ksawery Branicki i Seweryn Rzewuski. Zawiązali konfederację targowicką, a następnie poprosili Katarzynę II o pomoc. Rosja nie chciała dopuścić do wzmocnienia Rzeczypospolitej, dlatego wykorzystała ich apel jako pretekst do interwencji. W maju rosyjskie wojska przekroczyły granice państwa. Po stronie konfederatów wkroczyło ponad 20 tysięcy ludzi, a rosyjska piechota liczyła około 97 tysięcy żołnierzy. Tymczasem polska armia, dowodzona między innymi przez Józefa Poniatowskiego i Tadeusza Kościuszkę, liczyła około 37 tysięcy żołnierzy, z których wielu nie miało doświadczenia.
Krucha nadzieja reform runęła po 14 miesiącach
Choć polskie oddziały odniosły kilka sukcesów, przewaga przeciwnika szybko pogorszyła sytuację. Kiedy Warszawie zagroziło oblężenie, Stanisław August Poniatowski uznał dalszą walkę za beznadziejną i 24 lipca przystąpił do konfederacji targowickiej. W rezultacie Konstytucja przestała być stosowana, choć Sejm Grodzieński uchylił ją formalnie dopiero w listopadzie następnego roku. Decyzja króla osłabiła opór reformatorów, dlatego wielu z nich wybrało emigrację.
Interwencja Rosji i działania targowiczan nie przywróciły Rzeczypospolitej niezależności. Wkrótce Rosja i Prusy przeprowadziły kolejny rozbiór, dzieląc między siebie znaczne obszary państwa. Rzeczpospolita skurczyła się wtedy do około 212 tysięcy kilometrów kwadratowych. Tym samym upadły reformy, które miały naprawić kraj, a konstytucja obowiązywała niewiele ponad 14 miesięcy. Widzę w tym gorzki paradoks: projekt wzmocnienia państwa przegrał nie tylko z obcym wojskiem, lecz także z działaniami rodzimych elit i decyzją monarchy.
Ciekawostka: Konstytucja 3 maja nie została od razu formalnie zniesiona po przystąpieniu króla do Targowicy — przestała być stosowana, a uchylił ją dopiero Sejm Grodzieński w listopadzie 1793 roku.
Konstytucja 3 maja stała się symbolem dążeń do niepodległości
Konstytucja 3 maja znaczy dla mnie więcej niż ważny dokument — symbolizuje wiarę, że nawet w kryzysie można ratować państwo pokojowymi reformami. Sejm Czteroletni uchwalił ją w Warszawie, by uporządkować ustrój Rzeczypospolitej i wzmocnić władzę wykonawczą. Wśród jej autorów znaleźli się Stanisław August Poniatowski, Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj, Stanisław Małachowski i włoski sekretarz królewski Scipione Piattoli. Ostateczną polską wersję przygotował Kołłątaj.
Najważniejsze zmiany wprowadzone przez ustawę obejmowały:
- podział władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą,
- zniesienie liberum veto oraz wolnej elekcji i ustanowienie tronu dziedzicznym,
- przyznanie mieszczanom nowych praw,
- objęcie chłopów opieką prawa i rządu, bez zniesienia ich poddaństwa.
Ustawa dzieliła władzę na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą, znosiła liberum veto oraz wolną elekcję, a tron czyniła dziedzicznym. Przyznawała mieszczanom nowe prawa, zaś chłopów obejmowała opieką prawa i rządu, choć nie znosiła ich poddaństwa. Szczególnie porusza mnie, że reforma miała wzmacniać wspólnotę i niezależność kraju, nie zaś opierać się na krwawej rewolucji.
Dokument, który podtrzymywał marzenie o wolnej Polsce
Konstytucja obowiązywała krótko. Jej znaczenie osłabło, gdy król przystąpił do konfederacji targowickiej, a później uchylono akt. Rosyjska interwencja i kolejne rozbiory przekreśliły próbę ocalenia państwa. Mimo politycznej porażki dokument przetrwał w pamięci i w czasie niewoli przypominał, że Polacy potrafili samodzielnie zaprojektować nowoczesne państwo oraz odważnie działać dla wspólnego dobra.
Dlatego Konstytucja 3 maja pozostaje dla mnie ważnym znakiem ciągłości narodowych dążeń. Podrzucam link do posta, w którym była mowa o podobnym zagadnieniu. Jej rocznicę przez lata obchodzono mimo zakazów i niewoli, podtrzymując poczucie wspólnoty oraz marzenie o wolnej Polsce. Do dziś dokument symbolizuje drogę ku suwerenności, a jego przesłanie przypomina, że niepodległość wymaga odpowiedzialności, współpracy i troski o sprawne instytucje.
Źródła:
- https://pl.wikipedia.org/wiki/Konstytucja_3_maja
- https://www.polskieradio.pl/399/7980/artykul/3681015,konstytucja-3-maja-proba-ratowania-panstwa-czy-spozniona-rewolucja
- https://muzhp.pl/wiedza-on-line/prof-piotr-ugniewski-jak-uchwalono-konstytucje-3-maja-1
- https://klubjagiellonski.pl/2021/05/10/uwielbiamy-ja-wspominac-i-wychwalac-ale-jej-nie-znamy-jak-ocenic-konstytucje-3-maja/
- https://dzieje.pl/aktualnosci/rocznica-uchwalenia-konstytucji-3-maja
- https://www.gov.pl/web/mswia/229-rocznica-uchwalenia-konstytucji-3-maja
